Świtalski Adam Jan Feliks, pseud.: Dąbrowa, Helena (1894–1952), pułkownik dyplomowany Wojska Polskiego, tytularny generał brygady Armii Krajowej.
Ur. 18 XII w Gorlicach, był synem Józefa, urzędnika Namiestnictwa we Lwowie, i Heleny z Chądzyńskich (1863–1937). Miał pięciu braci: Stanisława (zob.), Klemensa (1891–1972), legionistę, kapitana WP, adwokata, Władysława (1893–1918), w czasie pierwszej wojny światowej żołnierza Armii Polskiej we Francji, poległego w drugiej bitwie nad Marną, Mariana Michała (zob.) i Jana Klemensa (1902–1987), obrońcę Lwowa w r. 1918, żołnierza AK, prawnika.
Od r. 1904 uczył się Ś. w VI Gimnazjum, a od r. 1910 w VII Gimnazjum we Lwowie. W l. 1910–13 działał w Gimnazjalnym Kole Niepodległościowym; w r. 1911 został członkiem kierowanej przez Andrzeja Małkowskiego Lwowskiej Drużyny Skautowej i pełnił w niej funkcję zastępowego. Po zdaniu 26 V 1913 matury podjął t.r. studia na Wydz. Medycznym Uniw. Lwow. W r. 1914 wstąpił do Polskich Drużyn Strzeleckich i działał w komendzie Okręgu I Lwowskiego. Po wybuchu pierwszej wojny światowej zgłosił się w sierpniu t.r. z bratem Stanisławem do formującego się Legionu Wschodniego i został włączony do Oddz. Konnego. Po rozwiązaniu Legionu 21 IX w Mszanie Dolnej wcielono go do armii austro-węgierskiej, gdzie od 25 IX służył w batalionie zapasowym 30. pp, tzw. lwowskim; od 1 VI 1915 jako zastępca lekarza 2. baonu przebywał na froncie rosyjskim, a potem włoskim. Mianowany 1 IX t.r. chorążym, odznaczył się 28 X w trzeciej bitwie nad Isonzo. Dn. 4 VII 1916 został przeniesiony do szpitala w Lublanie. Do służby liniowej wrócił na własną prośbę i od 25 X t.r. służył jako dowódca plutonu w batalionie zapasowym 30. pp we Lwowie; następnie od 1 IV 1917 był w 7. komp. 2. baonu 204. pp kolejno dowódcą plutonu i zastępcą dowódcy kompanii na frontach: włoskim, rosyjskim i rumuńskim.
W październiku 1918 przebywał Ś. zapewne na urlopie we Lwowie i po wybuchu 1 XI t.r. walk z Ukraińcami znalazł się z bratem Stanisławem w części miasta zajętej przez Ukraińców. Razem przeszli 3 XI linię frontu przy Domu Techników przy ul. Issakowicza i Ś. zameldował się w dowództwie 1. Odcinka Obrony Lwowa u ppor. Ludwika de Laveaux i por. Zdzisława Przyjałkowskiego. Został dowódcą rezerw tego odcinka, a następnie zastępcą dowódcy odcinka «Cytadela», kpt. Bernarda Monda. Równocześnie przyjęto go do WP w stopniu podporucznika (ze starszeństwem z 1 I 1917). Walczył m.in. o Szkołę Kadecką oraz pod Skniłowem, Persenkówką i Krzywczycami. Już po zajęciu Lwowa przez WP, po 25 XI 1918, został zastępcą dowódcy 9. komp. 3. baonu 1. Pułku Strzelców Lwow. (późniejszy 38. pp). Wziął udział w wypadzie na Obroszyn, a 28 XII t.r. został ranny w czasie walk w Snopkowie i do 10 I 1919 leczył się w Szpitalu Czerwonego Krzyża we Lwowie. Dn. 14 II t.r. objął stanowisko zastępcy dowódcy 13. komp. 3. baonu 5. pp Leg. Pol., a 7 III został dowódcą 9. komp. w 3. baonie 1. pp Leg. Pol. Uczestniczył z 3. baonem 1. pp w wyprawie wileńskiej (w kwietniu), walkach na Wileńszczyźnie (od maja do lipca), ofensywie na Mińsk Lit. i Połock oraz w ramach Grupy «Szyrwinty» w walkach z Litwinami (we wrześniu i październiku). Ponownie ranny 1 I 1920 w trakcie przygotowań do wyprawy dyneburskiej, leczył się w Wilnie i Łodzi. Awansował 1 II t.r. na porucznika i równocześnie został dowódcą kompanii w batalionie zapasowym 1. pp Leg. Pol. Od 6 V był referentem mobilizacyjno-organizacyjnym w Dep. I Broni Głównych i Wojsk Taborowych (w Szefostwie Piechoty) MSWojsk. Zweryfikowany 19 VIII w stopniu kapitana (ze starszeństwem z 1 IV), został ponownie zatwierdzony w tym stopniu 15 III 1921. Bywał w tym czasie mylony z innym kapitanem o tym samym imieniu i nazwisku, który służył w artylerii (4. Dyw. Artyl. Ciężkiej).
Po odbyciu kursu (6 III – 6 VII 1922) w Doświadczalnym Centrum Wyszkolenia Armii w Rembertowie był Ś. w okresie 26 VII – 28 IX t.r. dowódcą 2. baonu 1. pp Leg. Pol.; 11 X awansował na majora (ze starszeństwem z 1 VI 1919). Z kolei po dwuletnim kursie (III Promocja) w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie (1922–4) objął 1 X 1924 dowództwo 3. baonu 40. pp we Lwowie. Pozostając od 14 II 1925 w dyspozycji dowódcy Okręgu Korpusu nr VI we Lwowie, gen. dyw. Juliusza Tarnawy-Malczewskiego, został przydzielony do Oddz. Wyszkolenia. Uczestniczył w r. 1924 w przygotowaniu i prowadzeniu m.in. ćwiczeń aplikacyjnych Tarnawy-Malczewskiego, gry wojennej w Inspektoracie Armii nr V gen. dyw. Jana Romera oraz gry wojennej 5. DP, a w czasie letniej koncentracji dywizji w r. 1925 prowadził ćwiczenia kompanijne i batalionowe. Podczas manewrów kawaleryjskich gen. broni Tadeusza Rozwadowskiego w sierpniu 1925 na Wołyniu dowodził batalionem. Dn. 26 I 1926 objął stanowisko szefa sztabu 1. DP Leg. Pol. w Wilnie i w jej szeregach wziął udział w maju t.r. w walkach w Warszawie po stronie marsz. Józefa Piłsudskiego. Dwukrotnie uczestniczył w koncentracjach letnich 1. DP: w r. 1926 jako szef sztabu kierownictwa ćwiczeń oraz dowódca batalionu i oddziału wydzielonego, a w r. 1927 jako ćwiczebny szef sztabu dywizji; t.r. miał takie samo stanowisko w czasie ćwiczeń międzydywizyjnych gen. bryg. Stanisława Burhardt-Bukackiego. Przeniesiony do Dowództwa Okręgu Korpusu nr I w Warszawie, pełnił kolejno funkcje: od 29 X 1927 – szefa Oddz. Wyszkolenia, a od 26 IV r.n. – szefa Oddz. Ogólnego Sztabu. Dn. 20 II 1930 rozpoczął staż liniowy jako zastępca dowódcy 30. pp w Warszawie, a 1 III 1931 objął stanowisko szefa sztabu Dowództwa Okręgu Korpusu nr IV w Łodzi. Awansował na podpułkownika dypl. ze starszeństwem z 1 I 1931. Dn. 6 XI r.n. wrócił do MSWojsk. i został oficerem sztabowym do prac specjalnych gen. bryg. Jerzego Wołkowickiego; po śmierci Piłsudskiego przeszedł z Wołkowickim do składu osobowego drugiego wiceministra spraw wojskowych gen. bryg. Sławoja Felicjana Składkowskiego. Dn. 5 XI 1935 objął dowództwo 25. pp w Piotrkowie Trybunalskim w składzie 7. DP. Awansował na pułkownika dypl. ze starszeństwem z 19 III 1938. Od listopada t.r. do marca 1939 szkolił się na I Kursie Doskonalącym dla Oficerów Dypl. (kurs szefów sztabu i kwatermistrzów armii) w Wyższej Szkole Wojennej.
W pierwszym dniu kampanii wrześniowej 1939 r. dowodził Ś. z 25. pp zachodnim i południowo-zachodnim odcinkiem obrony 7. DP «Jasna Góra» w Częstochowie. Po wycofaniu się 2 IX t.r. ze swoim pułkiem z miasta wraz z 3. baonem 7. p. artyl. lekkiej przyjął 3 IX natarcie oddziałów niemieckich na zachód od Janowa, po czym w nocy z 3 na 4 IX wycofał się do lasu pod Mełchowem, a 4 IX atakował bez powodzenia niemiecki sztab 2. Dyw. Lekkiej gen. G. Stumme w pobliskim Lelowie. Na czele oddziału liczącego 200 ludzi wydostał się następnie z okrążenia wokół 7. DP i przez ok. trzy tygodnie prowadził działania na tyłach armii niemieckiej. Już 25 IX rozpoczął organizowanie w rejonie Piotrkowa podziemnej organizacji zbrojnej. W październiku podporządkował się Dowództwu Głównemu SZP i przyjął pseud. Helena. Wg płk. Kazimierza Pluty-Czachowskiego został w poł. listopada mianowany szefem Oddz. IV Dowództwa Głównego SZP. Na polecenie Komendy Głównej (KG) ZWZ objął w grudniu szefostwo tworzącego się w Warszawie Oddz. IV Zaopatrzeniowego tej organizacji; należał do najbliższych współpracowników płk./gen. bryg. Stefana Roweckiego (pseud. Grot). Oficjalnie pracował jako robotnik w Wydz. Technicznym Zarządu Miasta Warszawy. W r. 1940 wszedł w skład Biura Inspekcji («Obserwatorium») KG ZWZ/AK. Po wprowadzeniu zmian organizacyjnych w AK pełnił od 9 VII 1942 do kwietnia 1943 kolejno obowiązki kwatermistrza, II zastępcy szefa sztabu KG AK oraz szefa Oddz. IV KG AK. Mianowany w lutym 1943 inspektorem KG AK na Okręg Lubelski, objął obowiązki po kwietniu t.r. W lipcu 1944 został dowódcą 3. Zamojskiej DP AK i awansował na generała brygady. Po rozpoczęciu 21 VII t.r. na Lubelszczyźnie akcji «Burza» prowadził mobilizację oddziałów (7., 8. i 9. pp) na terenie inspektoratów AK Zamość i Chełm; przy 9. pp zorganizował swój punkt dowodzenia. W dn. 21–26 VII podległe mu oddziały zajęły samodzielnie lub przy wsparciu Armii Czerwonej Chełm, Bełżec, Zwierzyniec, Szczebrzeszyn, Radecznicę, Tomaszów Lub., Zamość i Urzędów.
Dn. 13 VIII 1944 (wg niektórych źródeł 1 lub 3 VIII t.r.) udał się Ś. do Lublina na rozmowy z sowieckim gen. płk. W. J. Kołpakczi, dowódcą LXIX Armii 1. Frontu Białoruskiego. Po odrzuceniu propozycji wcielenia 3. DP AK do I Armii WP gen. dyw. Zygmunta Berlinga został aresztowany przez NKWD i 23 VIII wywieziony do Moskwy, gdzie uwięziono go w Lefortowie. Rozkazem dowódcy AK z 2 X 1944 został odznaczony za działalność bojową w okresie konspiracji i walk w AK Orderem Virtuti Militari IV kl. (20 II 1964 w Studium Polski Podziemnej w Londynie wystawiono poświadczenie nadania). Po trzech tygodniach przesłuchań został z innymi oficerami AK, m.in. gen. bryg. Kazimierzem Tumidajskim (pseud. Marcin), gen. bryg. Ludwikiem Bittnerem (pseud. Halka) i płk. Hieronimem Suszyńskim (pseud. Szeliga), osadzony 2 IX 1944 w obozie NKWD dla internowanych w Charkowie; zorganizował tam i nadzorował konspiracyjny kurs wojskowy, a w czerwcu 1945 uczestniczył w trzydniowej głodówce. Dn. 5 (lub 6) I 1946 został przewieziony do obozu specjalnego NKWD nr 178 w Diagilewie pod Riazaniem; tam 26 II 1947 podpisał list wyższych oficerów AK do prezydenta Bolesława Bieruta. Od 29 VI do 5 VII t.r. uczestniczył w głodówce zakończonej wynegocjowaniem z przybyłą z Moskwy specjalną komisją, poprawy warunków żywieniowych oraz obietnicą stopniowego zwalniania z obozu. Następnie Ś-ego i pozostałych generałów wywieziono do Skopina, a stamtąd do obozu NKWD w Griazowcu, skąd zwolniono go w październiku.
W listopadzie 1947 wrócił Ś. do Polski i zamieszkał w Milanówku. Formalnie pozostając w służbie wojskowej, był z początku bezrobotny, po czym w lutym 1948 został zatrudniony w Centrali Gospodarczej Spółdzielni Pracy. Od 1 X 1948 pracował w Warszawie w Centrali Sprzętu Budownictwa jako starszy inspektor kontroli wewnętrznej, a od 15 XII r.n. jako główny komisarz oszczędnościowy. Dn. 14 III 1950 złożył „Deklarację lojalności wobec narodu i państwa polskiego”. Rozkazem personalnym MON z 21 IV t.r. został przeniesiony w stan spoczynku i od 10 VII otrzymywał minimalną emeryturę wojskową dla oficera w stopniu pułkownika w wysokości 10 tys. zł miesięcznie. Zmarł 9 VII 1952 w Warszawie, został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kw. O miejsce 17). Był odznaczony także: Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi i trzykrotnie Krzyżem Walecznych (1921) oraz Medalem Niepodległości (1932), zamienionym następnie na Krzyż Niepodległości (1933).
Z małżeństwa z Zofią z Laskowskich, 1.v. Rettinger, pseud.: Leona, Zo (1897–1976), kapitanem AK, szefową sekretariatu Oddz. IV i Kwatermistrzostwa KG AK, pracownicą sekretariatu Oddz. II KG AK, uczestniczką powstania warszawskiego 1944 r., Ś. potomstwa nie pozostawił. Wychowywał dzieci żony z jej pierwszego małżeństwa: Barbarę (1922–1951) i Andrzeja (1924–2001) Rettingerów.
Umieszczone w skrytce w mieszkaniu przy ul. Kredytowej w Warszawie dokumenty dotyczące pobytu Ś-ego w obozach internowania w ZSRR trafiły w styczniu 1966 do Londynu, do ppłk. Stanisława Juszczakiewicza (pseud. Kuba), który przekazał je do Studium Polski Podziemnej; tam przepisał je i uzupełnił uwagami gen. bryg. Tadeusz Pełczyński.
Caban I., Polacy internowani w ZSRR w latach 1944–1947. Transporty i obozy, L. 1990 s. 13, 25, 27, 30, 34; Kosk, Generalicja, II; Mastalski L., Kadra dowódcza 7 Dywizji Piechoty 1918–1939. Słownik biograficzny, Częstochowa–Tarnowskie Góry 2014; Rogut D., Internowani oficerowie Armii Krajowej w sowieckim obozie jenieckim nr 150 w Griazowcu w latach 1947–1948, w: Sowiecki system obozów i więzień. Przykłady wybranych państw, Red. J. Bednarek, Ł. 2013 s. 87; Rybka–Stepan, Awanse; Rybka–Stepan, Rocznik; Rysznowiecki R. F., Generałowie Polski Niepodległej w niewoli i więzieniach okupantów – polegli, zamordowani i zaginieni, Wr. 1991 s. 50, 62, 72, 75–6, 107; Stawecki P., Oficerowie dyplomowani Wojska Drugiej Rzeczypospolitej, W. 1997; – Bagiński H., U podstaw organizacji Wojska Polskiego 1908–1914, W. 1935; Caban I., Okręg Armii Krajowej, L. 1996; Chmielarz A., Jasiński G., Armia Krajowa 1939–1945, W. 2011 s. 250; Kister A. G., Meldunki sytuacyjne komendy Okręgu Lublin AK maj–lipiec 1944, L. 1998; Kopa M., Inspektorat Piotrkowski Armii Krajowej w dokumentach i komentarzach, Ł. 2013; Kurus A., Czołgi na przedmieściach. 7 Dywizja Piechoty w obronie Częstochowy 1–3 września 1939 roku, Oświęcim 2015; Mastalski L., 7 Dywizja Piechoty w latach 1918–1939, Częstochowa 2012; Ney-Krwawicz M., Komenda Główna Armii Krajowej 1939–1945, W. 1990 (fot.); tenże, „Mam szereg pierwszorzędnych pracowników…”. Z zagadnień kadrowych Polskiego Państwa Podziemnego, W. 2009; Pilżys J., Departament Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych w latach 1921–1939, Szczecin 2012; Steblik W., Armia Kraków 1939, W. 1989; W 50-lecie powstania Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie, Oprac. W. Chocianowicz, Londyn 1969; W 50-lecie powstania Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie. Uzupełnienia i poprawki, Londyn 1972 s. 64 (błędna data śmierci); Wesolowski Z. P., The order of the Virtuti Militari and its cavaliers 1792–1992, Miami 1992 s. 530, 643; Żenczykowski T., Polska Lubelska 1944, W. 1990; – AK w dokumentach, IV; Armia Krajowa. Szkice z dziejów Sił Zbrojnych Polskiego Państwa Podziemnego, Red. K. Komorowski, W. 2001; Dziennik personalny MSWojsk., 1925 nr 110 s. 590, 1927 nr 25 s. 299, 1928 nr 9 s. 174, 1930 nr 5 s. 69, 1932 nr 5; Iranek-Osmecki K., Powołanie i przeznaczenie. Wspomnienia oficera Komendy Głównej AK, W. 2004; Lista starszeństwa oficerów zawodowych, W. 1922; Lista starszeństwa oficerów zawodowych piechoty. 1 lipiec 1933 r., W. 1933 s. 13; toż, 5 czerwiec 1935 r., W. 1935 s. 12; Pol. Siły Zbrojne, I cz. 2 s. 245, III; Ranglisten des Kaiserlich und Königlichen Heeres, Wien 1916, 1917, 1918; Rocznik oficerski, W. 1923, 1924, 1928, 1932; Rzepecki J., Wspomnienia i przyczynki historyczne, W. 1983 s. 222; Spis oficerów służących czynnie 1.6.1921 r., W. 1921; Sprawozdanie dyrekcji VI. Gimnazjum we Lwowie za r. szk. 1905/6, Lw. 1906 s. 72; toż za r. szk. 1907/8, Lw. 1908 s. 119; Sprawozdanie dyrekcji VII. Gimnazjum we Lwowie za r. szk. 1911/12, Lw. 1912 s. 70; toż za r. szk. 1912/13, Lw. 1913 s. 84; Wrzesień 1939 w relacjach i wspomnieniach, Oprac. M. Cieplewicz, E. Kozłowski, W. 1989; Wykaz oficerów, którzy nadesłali swe karty kwalifikacyjne do Wydziału prac przygotowawczych, dla Komisji Weryfikacyjnej przy Departamencie Personalnym MSWojsk., W. 1920 s. 114; – CAW: Kolekcja Akt Personalnych i Odznaczeń, sygn. 1769/89/5008, sygn. 247/56/15, sygn. KN 28 XII 1933; IH PAN: sygn. A.161/62 (Pluta-Czachowski K., Faza organizacyjna SZP wrzesień 1939 – styczeń 1940 r., relacja uczestnika, W. 1961 k. 21); Studium Polski Podziemnej w Londynie: sygn. TP 3 (teczka Ś-ego); – Informacje Adama Świtalskiego z W.
Daniel Koreś